De crisis in Jemen lijkt vergeten 2

Khat kauwen, rellen en westerlingen kidnappen. Dat is wat een Jemenitische man zoal doet. Zijn vrouw bakt brood en veegt het huis, verborgen onder haar zwarte gewaden, volledig in dienst van haar man en gezin. Of ligt het toch wat genuanceerder? In de zes weken die ik in Jemen doorbracht ontmoette ik alle stereotypen, maar ook minstens zoveel uitzonderingen.

Zes maanden lang belicht Geke Kieft van ZOA in de rubriek Verbeter de Wereld, wat hun verschillende projecten voor vluchtelingen betekenen.

Mijn taken zijn divers deze keer. Ik kom verhalen optekenen van de inwoners van het gebied, een demonstratievideo maken van een waterfilter en een onderzoek voorbereiden voor 400 huishoudens. Voordat het project start, doen we een baseline study en onderzoek naar kennis, houding en gedrag ten aanzien van water, sanitatie en hygiëne. Ook trainen we de lokale partnerorganisatie op het gebied van verantwoording naar de hulpontvangers volgens de internationale HAP-standard.

Om het werkgebied in te gaan is het nodig om eerst even naar een soort Arabische H&M te gaan om voorbereidingen te treffen. In de winkel zoek ik een lange zwarte balto uit en een bijpassend zwarte cape van doorschijnend materiaal. De keuze is net zo groot als het spijkerbroekenaanbod in Nederland. Een zwarte hijab en lithna zorgen dat alleen mijn ogen nog zichtbaar zijn.

Niet ongevaarlijk

Jemen was tot een aantal jaar geleden nog een interessante reisbestemming voor avonturiers, maar staat op dit moment bekend als een zeer gevaarlijk land. Het reisadvies van Buitenlandse Zaken geeft ontelbare redenen om er vooral niet naartoe te gaan. ZOA werkt per definitie in fragiele staten, dus dit is nu uitgerekend weer zo’n plek om aan de slag te gaan.

Het gevaar voor gijzeling is zeer reëel in Jemen. Tijdens mijn verblijf wordt de Zwitserse, die al maanden verdwenen was, vrijgelaten in Oman en verschijnt een video online van een Oostenrijker die in december 2012 samen met een Fins stel is gegijzeld. Op het moment van schrijven is zowel hij als het Finse koppel vrijgekomen. Tegelijkertijd zijn er in één week in mei 2013 ook alweer vijf mensen gegijzeld. De kidnappers zijn vaak leden van lokale stammen of islamitische terreurbewegingen die op deze manier proberen hun gram te halen bij de overheid. Westerlingen zijn waardevol en kunnen worden ingezet als ‘ruilmiddel’. Het overgrote deel van de ontvoeringen loopt overigens goed af, dat wil zeggen dat de gijzelaars er zonder kleerscheuren vanaf komen.   

Wat is er aan de hand?

De cijfers zijn schokkend: van de ruim 24 miljoen inwoners heeft dertien miljoen geen toegang tot schoon drinkwater en sanitatie, tien miljoen geen voedselzekerheid, zes miljoen geen toegang tot gezondheidszorg en er zijn één miljoen kinderen ondervoed. Jemen heeft zich daarmee gekwalificeerd tot het meest hulpbehoevende land van het Midden-Oosten.

Sinds 2012 zijn we hier aanwezig nadat in 2011 conflicten losbarstten meevarend op de golven van de Arabische lente. Dat komt dus nog bovenop de eerder genoemde problemen waar het land al jaren mee te kampen heeft. Een voortdurende stroom vluchtelingen vanuit voornamelijk Somalië, een watertekort en een khat-overschot doen de rest. De grote crisis in dit land lijkt door de wereld vergeten te zijn en krijgt zeer minimale aandacht in de media.

Schuilen in de grotten

We werken in een gebied ten noorden van de hoofdstad Sana’a, waar gevechten uitbraken tussen de regering en de oppositie. In één van de dorpen spreken we met Sawsan: “Mijn man is militair en werkt in Sana’a. Hij komt één of twee keer per maand thuis. Tijdens de conflicten is hij gelukkig niet getroffen. Mijn broer tragisch genoeg wel. Toen de gevechten hier losbraken ontvluchtten we regelmatig ons huis om tijdelijk in de grotten te schuilen. Als we de gevechtsvliegtuigen hoorden renden we weg om pas weer terug te komen als de rust was teruggekeerd. We waren voortdurend op onze hoede.”

Het leven is er niet makkelijker op geworden na deze tijd: “Sinds de conflicten is alles duurder geworden. Mijn man verdient nog steeds hetzelfde salaris, maar we betalen veel meer voor vervoer en voedsel zoals rijst, olie en groenten.” Op de vraag of ze zich nu veilig voelt antwoordt ze: “Ik verwacht veel van de Nationale Dialoog die nu gaande is, ik hoop dat er vrede komt in mijn land. Mijn droom is dat we voor altijd veilig zijn en dat we een goed inkomen hebben.”

Khat

In Nederland is het gebruik van Khat sinds januari 2013 verboden, maar in Jemen is het volop verkrijgbaar. Overigens ook in Somalië, Ethiopië en Kenia. Schiphol was tot voorkort een enorme aanvoerhaven van khat, met zo’n 800.000 kilo per jaar. De meeste mannen en een deel van de vrouwen kauwt het bijna dagelijks. Het neemt honger en vermoeidheid weg en verhoogt de alertheid. Tenminste, voor even. Daarna heb je al je kruit verschoten en ben je een tijdje behoorlijk vermoeid. Je bent als man een uitzondering als je niet kauwt. Een collega vertelt: “We speelden altijd buiten met alle kinderen in de buurt, totdat we wat ouder werden en alleen ik en een buurjongen overbleven. De andere jongens waren begonnen met khat kauwen en speelden niet meer op straat.”

In de zes weken dat ik er verbleef is het me duidelijk dat het halve land platgelegd wordt, zodra de khatmarkt geopend is. Daarnaast vraagt khat enorm veel van de zeer beperkte watervoorraad en belemmert het de productie van voedsel. Het is namelijk rendabeler dan het verbouwen van andere gewassen.

Is er dan nog een beetje hoop voor Jemen? Jazeker, de Nationale Dialoog die op dit moment gaande is ter voorbereiding op het referendum in september 2013 is één van de strohalmen waar je je aan vast kunt grijpen. Ook zijn er initiatieven als de Qat-Free-Wedding Movement waarbij de bruid en bruidegom de gasten oproepen niet te kauwen tijdens hun feest. Vorig jaar organiseerde Sana’a de eerste Jemenitische TEDx met als thema ‘Inspiring Hope’. Dit geeft aan dat er een grote groep is die positieve verandering wil brengen en daar zelf verantwoordelijkheid voor neemt. Alhamdullilah! 

Volgende keer nieuws uit Pakistan, hoe gaat het met dit land vlak na de verkiezingen en zijn de gevolgen van de overstromingen in 2010 nog zichtbaar?