De kredietcrisis van nu en de Azië crisis toen

Loopt het kapitalisme ten einde? Dr. Thomas Lindblad, hoogleraar in de economische geschiedenis, analyseert de huidige kredietcrisis, haar oorzaken, kenmerken, en overeenkomsten met crises uit het verleden. In de situatie van nu ziet hij met name paralellen met de crisis die eind jaren negentig Azië trof.

Dr. Thomas Lindblad is hoogleraar economische geschiedenis aan de Universiteit van Leiden, met name gespecialiseerd in de geschiedenis van Zuidoost-Azië. Hij is geboren in Zweden en studeerde onder meer internationale betrekkingen aan de Columbia-universiteit van New York en economie aan de Universiteit van Amsterdam. Hij promoveerde in 1982 op een studie over de achttiende-eeuwse handelsbetrekkingen tussen Nederland en Zweden.

Sinds 1975 is hij verbonden aan de Universiteit van Leiden, aanvankelijk als professor in de economische geschiedenis, thans ook als universitair hoofddocent bij de opleiding Talen en Culturen van Zuidoost-Azië. Dr. Lindblad is sindsdien gespecialiseerd in de moderne economische geschiedenis van Indonesië. Hij werkt nauw samen met de opleiding geschiedenis van de Gadjah Mada-universiteit te Yogyakarta en is gedurende kortere perioden als gastdocent dan wel gastonderzoeker verbonden geweest aan de Universitas Indonesia van Jakarta, de Australian National University van Canberra, de Hankuk University of Foreign Study in Seoul en de Universiteit van Nagoya.

Een interview met Thomas Lindblad en zijn analyse van de huidige kredietcrisis (full-quote).

Het ontstaan van de crisis

"De directe aanleiding van de crisis was inderdaad de hypotheken in de Verenigde Staten die verstrekt zijn aan mensen die het niet konden betalen. Er is dus een heel onverantwoordelijk kredietbeleid gevoerd. Maar ik denk wel dat die oorzaken vooral in het toezicht liggen; het toezicht op de banken, op de financiële sector. Om als voorbeeld de hypotheken te noemen. Velen van het typen hypotheken die verstrekt werden aan mensen met een laag inkomen in de Verenigde Staten waren niet meer toegestaan in Nederland. In Nederland heeft men de les geleerd dat banken ook een verantwoordelijkheid hebben bij het verstrekken van hypotheken. Die les werd eigenlijk geleerd eind jaren zeventig, begin jaren tachtig, toen het erg makkelijk was om hele grote hypotheken te krijgen. Banken zeiden gauw, '[leen] dertig procent bovenop de vraagprijs dan kunt U ook de inrichting en de nieuwe auto bekostigen.' Mensen werden opgezadeld met immens grote hypotheken. Begin jaren tachtig was er recessie en waardoor de huizenprijzen daalden. Vele mensen konden niet genoeg geld krijgen bij de verkoop [van hun huis] om de hypotheek af te lossen en konden toen niet verhuizen. Toen is er duidelijk gezegd, het is niet alleen de verantwoordelijkheid van degene die de hypotheek neemt, maar ook de verantwoordelijkheid van de banken. Sindsdien zijn de regels wat strikter geworden in Nederland.

Niet in de Verenigde Staten. Daar was het een duidelijk streven van de afgelopen paar jaar om het eigen huizenbezit sterk te bevorderen. Dit is ook een doelstelling van de Nederlandse staat. Die wil dat er zoveel mogelijk mensen huizen bezitten. Ik geloof dat 46% van de huizen eigendom zijn van de bewoner. Dat is naar Europese maatstaven behoorlijk hoog. Dat wilde de Verenigde Staten ook.

Ik denk dat de diepere oorzaak in het toezicht op de financiële sector zit. En ik denk dat er een aardige parallel is te trekken met de Azië crisis. Eind jaren negentig kwam die als een donderdagslag bij een heldere hemel. Het was helemaal niet verwacht of voorzien. De crisis werd vooraf gegaan door een jaar of tien of vijftien van maatregelen om het betalingsverkeer in de financiële sector te liberaliseren. Dat ging niet gepaard met een verhoogd toezicht. Dat werd gewoon vrijgelaten en verder keek niemand ernaar. Dan kreeg je situaties als in Indonesië, dat in het midden van de jaren negentig evenveel particuliere banken had als Japan terwijl het een veel kleinere economie was. Vele banken waren rechtstreeks gekoppeld aan grote bedrijven die natuurlijk vrij hun geld daar konden ophalen. Van toezicht was helemaal geen sprake."

Mensen konden hun lening niet terug betalen

"Banken hebben het niet voorzien en dat hadden ze moeten voorzien. Ik denk dat dat verdoezeld is door de verschillende ingewikkelde constructies om die verplichtingen door te verkopen. Iemand heeft een hypotheek genomen bij de aankoop van een huis. Vervolgens heeft de bank dan een vordering op die persoon, maar die bank kan die vordering ook afstaan aan iemand die denkt 'Ik kan hier ook wel wat geld uithalen.' Ik denk dat dat heeft geleid tot roekeloos gedrag.

Ook hierbij zou je een parallel kunnen trekken met de Azië crisis. Daar hadden ze zich moeten realiseren dat de leningen terug betaald moesten worden in buitenlandse valuta terwijl de inkomsten van de investeringen binnenkwamen in de lokale valuta. Oost-Aziatische ondernemingen leenden in de jaren negentig veel geld in dollars, maar hun inkomsten waren voornamelijk in de lokale munt. Zodra er iets veranderde in de verhoudingen tussen de valuta's waren de debiteuren niet meer in staat aan hun verplichtingen te voldoen. De crisis begon in 1997 toen de Thaise baht bijna de helft aan waarde verloor en de schulden van Thaise debiteuren dus opeens verdubbelden. Je kunt zeggen dat veel van de mensen die hypotheken hebben gekregen op soortgelijke wijze in moeilijkheden zijn geraakt, doordat de huizenmarkt stagneerde en 'sub-prime' hypotheken sterk aan waarde verloren, en dat hadden banken wel kunnen voorzien.

Daar komt nog bij dat de traditie van het roekeloos gedrag wel sterk toegenomen is in de financiële wereld. Er is een toenemende noodzaak tot wat genoemd wordt 'corporate governance', dus dat bedrijven zich verantwoordelijker gedragen. Dat is tot bloei gekomen in de Verenigde Staten en voor een belangrijk deel ingegeven door de extreme bonussen die gebaseerd zijn op de waarde van aandelen. Voor topbestuurders is het salaris niet eens zo belangrijk, ook al lijkt dat heel erg indrukwekkend in vergelijking met wat de gewone man verdient. Waar het om gaat is de bonus die samen hangt met de waarde van de aandelen. Dat kan er toe leiden dat bestuurders heel egoïstisch opereren. Ze gaan heel sterk op de korte termijn denken en kijken 'Hoeveel kan ik er uit slepen door middel van mijn bonus?'

Het schort aan verantwoordelijkheidsgevoel bij banken. Blijkbaar is het zo dat als de mogelijkheid om veel geld te verdienen door middel van een bonus voldoende verruimt wordt dan neemt ook het verantwoordelijkheidsgevoel voor de onderneming af."

Bestuurders kozen niet het beste voor de bank

"Een topbestuurder behoort natuurlijk te denken 'Wat is het beste voor het bedrijf?' Dat gaat blijkbaar goed zolang de beloningen binnen de perken blijven. Maar als er kansen zijn op echt buitensporige beloningen—ik heb ook getallen gezien van mensen die op Wall Street opereerden en honderden miljoenen konden verdienen; daar kan natuurlijk een normaal jaarsalaris absoluut niet tegenop—dan verschuiven de belangen wel heel sterk in de hoofden van de bestuurders. Dan krijg je een gedrag dat gauw als roekeloos bestempelt kan worden. Ik denk dat dat ook een van de oorzaken is van de crisis."

Banken moeten door de overheid geholpen worden

"Ik denk dat dat op zich een goed idee is dat banken door de overheid worden geholpen. Het is wel een beetje een noodsprong. Maar ik vind het wel een heel goede zaak dat de regeringen erg snel tot actie komen en dat zij beseffen dat je het niet meer aan de marktkrachten kunt overlaten.

Ook hierbij is er overigens een leuke parallel te trekken met de Azië crisis. Want daar werd in de drie zwaarst getroffen landen—Indonesië, Thailand en Zuid-Korea—het IMF ingeschakeld [het Internationaal Monetair Fonds dat wisselkoersen beschermt en tijdelijk hulp verschaft aan landen met een tekort op hun betalingsbalans]. Het IMF heeft toen geweldige kapitaalinjecties gegeven en dat heeft betekend dat de crisis erg snel achter de rug was, in ieder geval in Zuid-Korea en in Thailand. In Indonesië heeft het langer geduurd, maar dat had voor een deel andere oorzaken, omdat het daar verweven was met de politiek. [De regering van president Soeharto was zeer terughoudend met het verlenen van de door het IMF verstrekte leningen. Uiteindelijk dwong oproer in de straten van Jakarta Soeharto tot aftreden waarna de economie van Indonesië gestaag herstelde.]

Ik vind het goed dat ze in die zin terugkeren op het Keynesiaans pad met een actieve overheid die de verantwoordelijkheid overneemt. [John Maynard Keynes was een van de meest vooraanstaande economen van de twintigste eeuw wiens denken tot in de jaren zeventig het economisch beleid van vele Westerse regeringen beïnvloedde.] Je moet niet de ontwrichtende gevolgen onderschatten van massale werkeloosheid."

Het economisch zwaartepunt verplaatst naar Azië

"Dat zal niet heel snel gaan. Maar geleidelijk aan denk ik wel dat dat zal gebeuren. Wat je zou kunnen krijgen is een situatie die doet denken aan de vroege twintigste eeuw toen de Verenigde Staten de economische macht had maar niet de politieke macht, die destijds sterk in Europa berustte. Een situatie waarin de economische macht voor een deel naar Azië zou verhuizen, maar de politieke macht nog steeds door de Verenigde Staten wordt uitgeoefend."

De Nederlandse politiek

In de opvatting van minister Bos 'dat niet alleen hebzucht onder bankiers, maar ook de koopdrang van consumenten schuld draagt aan de crisis. Dat mensen meer geld uitgeven dan dat ze hebben en  volgens hem te veel op krediet leven', daar zit wel wat in. Maar aan de andere kant denk ik dat het niet zo constructief is in de zin van het aandragen van oplossingen. Om nu tegen iedereen te gaan zeggen, je moet minder consumeren, betekent dat er nog minder orders binnenkomen bij bedrijven en dat nog meer mensen naar huis gestuurd kunnen worden.

Uit linkse hoek horen we deze dagen nogal eens dat deze crisis het 'faillissement van het kapitalisme' betekent. Dat geloof ik niet. Ik denk dat het een flinke recessie zal zijn en hoelang die zal duren is onmogelijk te zeggen. Ik geloof dat de minister president nu officieel heeft aangekondigd dat we in een recessie verkeren, wat iedereen eigenlijk al wist. Vervolgens heeft hij gezegd dat 2009 een heel moeilijk jaar wordt, dat 2010 ook tegenvalt, maar dat het in 2011 weer beter zou gaan. Dat is volledig uit de lucht gegrepen. Er is niemand die dat goed kan voorspellen.

Ik denk dat, als je het vergelijkt met voorgaande crises, het een paar jaar zal duren, maar ik denk niet dat het betekent dat er een heel nieuw economisch systeem komt; dat het einde van het kapitalisme nabij is.

Hier is het wederom mogelijk om een parallel te trekken met de Azië crisis. Toen werd ook gezegd 'Dit is het einde van het succes in Azië en die mensen moeten terugkeren naar rijst verbouwen' en een paar jaar later waren alle landen terug op het oude groeipad. Het was wel een heel flinke dip maar het duurde niet zo lang. Misschien dat dat iets is wat hoort bij de huidige structuur van de economie, die gekenmerkt wordt door ongekend snelle handelsstromen en communicatie waardoor het heel snel omhoog kan gaan maar ook heel snel omlaag. Het kan heel snel veranderen.

Maar het einde van het kapitalisme, nee. Ik denk wel dat er misschien wat bijstellingen, wat aanpassingen zullen plaatsvinden. Dat hoeft helemaal niet zo slecht te zijn. Dat kan juist heel gunstig zijn. Maar ik ben wat dat betreft wat optimistisch."