Hardnekkige problemen in de Ivoriaanse cacaosector (4)

De burgeroorlog in Ivoorkust duurde van eind 2010 tot april 2011. Langzaam komt de wederopbouw van het land weer in gang. De zo belangrijke cacaosector, waar ruim veertig procent van de wereldwijde cacaoproductie plaatsvindt, wordt langzaam maar zeker ter hand genomen. Solidaridad heeft sinds 2008 een kantoortje in Ivoorkust. Zij richt zich nu onder andere op het trainen van boeren en duurzame innovatie binnen de sector.

Hans Perk is directeur van Solidaridad West-Afrika en vertelt vanuit Accra, Ghana in de rubriek Verbeter de Wereld over zijn werk in West-Afrika.

Zo’n 800.000 boerengezinnen in Ivoorkust zijn voor hun inkomen afhankelijk van de cacaoteelt. Vaak komen deze families van oorsprong uit naburige landen zoals Burkina Faso. Het zijn deze eerste of tweede generatie immigranten die het werk in de cacaoteelt hebben overgenomen van de Ivorianen, die het zelf niet meer wilden doen. Velen pachten het land waarop ze werken of ze hebben het informeel in bruikleen.

Door de recente burgeroorlog konden de boeren geen cacao verkopen. Ten tijde van de oorlog was er een exportverbod van kracht. De boeren hadden daardoor geen inkomsten. Velen leefden van dag tot dag om te overleven. Als er al financiële reserves waren is daar tijdens de oorlog flink op ingeteerd. De broodnodige investeringen in de toekomst van de cacaoteelt lagen dan ook zo goed als stil. Nu de oorlog voorbij is, kijken de boeren voorzichtig vooruit. Er is weer hoop dat het loont om een opleiding te volgen, nieuwe bomen te planten en de bodem te verzorgen.

In juni zijn de medewerkers van Solidaridad en onze partners in Ivoorkust begonnen met nieuwe trainingen in het grootste deel van het land. Alleen in het westen van Ivoorkust is het nog te onveilig. Vooral in de belangrijke teeltgebieden rond de steden Man, Duekoue en Bangolo zijn Liberiaanse huurlingen actief die alles vernielen wat op hun pad komt. Zij terroriseren de bevolking. Nog steeds komen daar bijna dagelijks mensen om het leven.

In de rest van het land voelen de trainers zich veilig en zijn de trainingen weer volop aan de gang. De situatie op het platteland is redelijk vergelijkbaar met de toestand voor de oorlog, maar mijn collega Kadi vertelde dat veel mensen uitgeput zijn door de continue spanning gedurende de oorlog. Zoals altijd heeft ook dit conflict diepe sporen nagelaten. Bovendien is de armoede nijpender geworden en kunnen veel mensen moeilijk tegenslagen verwerken.

Overheidsbeleid in de cacaosector

Onder de vorige regering hebben de boeren jarenlang zeer hoge belastingen betaald. Maar van overheidswege werd er nauwelijks geïnvesteerd. Bovendien is er in de afgelopen jaren veel informele belasting geheven door de rebellen. Die daarmee wapens konden blijven kopen voor hun strijd tegen de regering. Bijna op iedere weg van het noorden naar het zuiden waren er wel roadblocks, waar vrachtwagens voor een veilige doorgang moesten betalen. Inmiddels worden deze roadblocks opgeheven.

De cacaosector van Ivoorkust gaat door een diep dal. Al jarenlang daalt de productiviteit en kwaliteit en staat de sector in het buitenland bekend om kinderarbeid. De nieuwe regering belooft beterschap en onderkent het belang van de cacaoteelt voor de economie van het land. Ze is geïnteresseerd in de programma’s van Solidaridad en haar partners en in samenwerking. Dat is wel eens anders geweest. Mijn collega Kadi vertelt me vol trots dat ze nu regelmatig contact heeft met een groep hoge ambtenaren, het Comité du Gestion, die het nieuwe beleid voor de cacaosector bedenkt.

De nieuwe president Ouattara heeft zich meermalen uitgesproken voor meer overheidsbemoeienis met de cacaosector en kijkt daarbij naar het relatief succesvolle Ghanese beleid. Daar wordt met een stelsel van vastgestelde prijzen, een landbouwvoorlichtingsdienst en een sterk door de overheid gereguleerde handel, de kwaliteit en productie van cacao op peil gehouden. In de cacaowereld zijn Ivoorkust en Ghana elkaars tegenpolen als het gaat om deregulering en overheidsbemoeienis. Schiet Ivoorkust straks van het ene in het andere uiterste of kiest ze een middenweg?

Voor beide landen geldt dat overheidsbeleid in lange hiërarchische lijnen vanuit het centrum van de politieke macht aan de sector wordt opgelegd. Het zijn vormen van bestuur die erg gevoelig zijn voor corruptie en vriendjespolitiek. Solidaridad wil graag dat de boeren zelf invloed krijgen op het beleid. Er is nog een lange weg te gaan voor het zover is. Tot die tijd zijn de boeren afhankelijk van de drijfveren van de betrokken ambtenaren en politici. In Ghana zet Solidaridad samen met een aantal partners de eerste stappen om beleidsmakers en boeren in elk geval met elkaar in gesprek te brengen op het Cocoa Farmers Forum. Hopelijk leiden deze ontmoetingen op den duur tot meer participatie van de boeren bij sociaaleconomische beleidsontwikkeling.

Eerste prijspremies uitgereikt

In Ivoorkust spreekt Solidaridad met de beleidsmakers van het Comité du Gestion, onder andere over de kansen voor certificering. De manier van werken bij certificering moet worden aangepast aan de Ivoriaanse omstandigheden. Doel is om de sector daarbij zo veel mogelijk te stimuleren om zelf met oplossingen te komen voor de problemen in de cacaoteelt.

In 2010 zijn diverse coöperaties in Ivoorkust Utz gecertificeerd. De Utz code voorziet onder andere in een prijspremie die tijdens de oorlog niet kon worden uitgekeerd. Die schuld is in juli vereffend. Cargill, een belangrijke partner van Solidaridad, toog samen met een ambtelijke vertegenwoordiger van  het Comité du Gestion naar de coöperatie CINPA in het zuidoosten van Ivoorkust. Daar werd aan zo’n 650 boeren en hun coöperatie ongeveer 125.000 euro premie uitgereikt. Het bedrag ging voor de helft rechtstreeks naar de boeren en voor de andere helft naar hun coöperatie. Die versterkt met het geld de lokale cacaoteelt. Zij wil bjvoorbeeld een nieuwe school bouwen.

Drie jaar training en goed bestuur door CINPA heeft letterlijk zijn vruchten afgeworpen. De productie is met vijftig procent gestegen en er is dertig procent minder ziekte in de teelt. Ook is de kwaliteit van de cacao flink verbeterd. Kadi vertelt: “De uitreiking van de premie werd aangegrepen om het einde van de oorlog te vieren en de blik vooruit te werpen. Want duurzame cacaoteelt is voor de boeren een kans om aan armoede te ontsnappen en een beter bestaan op te bouwen. De boeren zijn zeer gemotiveerd en worden gelukkig gesteund door een goede coöperatie. Professionalisering van coöperaties is dan ook één van de speerpunten van Solidaridad.” Helaas is het gros van de boeren in Ivoorkust ongeorganiseerd. Bij veel boeren leeft het wantrouwen in coöperaties omdat bestuurders zich niet zelden schuldig maken aan corruptie of machtsmisbruik.

Kwaliteitsproblemen door handelstructuur

Ongeorganiseerde boeren zijn moeilijk te bereiken voor de verbeteringsprogramma’s van Solidaridad. Trainingen voor kleine groepen zijn kostbaar en individuele boeren hebben vaak slecht toegang tot meststoffen, krediet en andere hulpmiddelen. Bovendien zijn ze voor hun afzet aangewezen op de lokale cacaohandel. Kleinschalige handelaren, de zogenaamde Pisteurs, hebben samen met hun grotere afnemers, de Traitans, het door de overheid geschapen monopolie in de handel van cacao. Buitenlandse handelaren mogen alleen inkopen bij coöperaties of erkende handelaren. De Pisteurs rijden in een pick-uptruck van boer naar boer en kopen tot in de meest afgelegen plekken cacao.

De onderlinge concurrentie en het gebrek aan kwaliteitstandaarden maken dat de Pisteurs vaak slechte kwaliteit kopen. Cacao moet na de oogst een volle week fermenteren, waarbij cruciale rijpingsprocessen in de cacaoboon plaats vinden. Die bepalen voor een groot deel de smaak en de kwaliteit. Na de fermentatie moet cacao meerdere dagen worden gedroogd om de houdbaarheid tijdens het transport en de opslag te garanderen. In de praktijk worden de fermentatie en droging vaak onderbroken door gretige Pisteurs die uitsluitend oog hebben voor het verhandelde volume, ongeacht de kwaliteit. Zeer matige kwaliteit en slechte bewaarbaarheid zijn het gevolg. Het is een van de meest hardnekkige structuurproblemen in de Ivoriaanse cacaosector.

Daarom is Solidaridad samen met handelsonderneming Ecom en de chocolademakers van Mars een nieuw project gestart met als doel om de ongeorganiseerde boeren te betrekken bij duurzame en kwalitatief hoogwaardige cacaoteelt. Het is een bescheiden maar sterk vernieuwend project, waar de sector met belangstelling op reageert. Het idee is om de ongeorganiseerde boeren te ondersteunen in nauwe samenwerking met de bestaande structuur van lokale handelaren, de Pisteurs en Traitans. Dat zijn vaak vrije jongens met wie het soms lastig samenwerken is. Daarom worden nieuwe wegen bewandeld om ze actief te betrekken bij het invoeren van kwaliteit- en controlesystemen en het trainen en ondersteunen van de boeren. Als het lukt om voor alle actoren in de keten meerwaarde te scheppen, zal het project slagen en mogelijk veel navolging krijgen. De potentie voor productiviteitsverhoging, kwaliteitsverbetering en betere handelsvoorwaarden is groot. De vraag is hoe het systeem moet worden ingericht om te zorgen dat die meerwaarde over alle actoren op een faire manier kan worden verdeeld.